Bàn thờ gia tiên kiểu mới thường gọn hơn hẳn bàn thờ gỗ chạm truyền thống: mặt bàn phẳng, ít chi tiết, hai bên là khối tựa dựng đứng thay cho cột và diềm chạm. Khi rước một chiếc bàn như vậy về, câu hỏi hay gặp nhất không phải là chọn mẫu nào, mà là: bày đồ thờ lên thế nào cho đủ lễ mà không làm mất vẻ gọn của chiếc bàn. Bài này đi từng món, theo thứ tự từ trong ra ngoài, kèm những điểm riêng của bàn thờ hiện đại mà bàn thờ cũ không có.
I. Bàn thờ hiện đại khác gì khi bày đồ thờ?
Nghi thức không đổi: vẫn bát hương ở trung tâm, vẫn đèn, hoa, nước, quả. Cái đổi là bề mặt và tỉ lệ:
- Mặt bàn liền, không có ô hộc chia sẵn. Bàn thờ cũ thường có sập, có bậc chạm sẵn chỗ cho từng món. Bàn thờ hiện đại để trống, nên vị trí đồ thờ do mình sắp, và sắp sai thì nhìn thấy ngay.
- Khối tựa hai bên làm khung. Ở các mẫu như Nghinh Sơn, Thiên An, Mãn Đường, hai khối dựng đứng hai bên mặt bàn đóng vai trò như cột. Đồ thờ nằm gọn trong khoảng giữa hai khối này là đẹp nhất; đồ tràn ra ngoài sẽ làm vỡ dáng bàn.
- Màu sơn trơn làm nền. Trên nền sơn bệt một màu, đồ đồng và hoa nổi lên rất rõ. Bày ít mà đúng chỗ thì trang trọng; bày nhiều thì rối nhanh hơn bàn gỗ chạm.
Kích thước cũng cần để ý. Các mẫu bàn thờ gia tiên của Dànam rộng từ 1070 mm (cỡ Tiểu) tới 1570 mm (cỡ Đại), sâu từ 610 mm tới 810 mm tuỳ mẫu và cỡ. Bàn càng nhỏ thì càng nên bớt món, chứ không thu nhỏ đồ thờ tới mức trông lạc lõng. Bảng số đo từng mẫu có ở bài kích thước bàn thờ.
II. Bày từ trong ra ngoài: thứ tự từng món
1. Bát hương ở chính giữa
Bát hương là món đặt đầu tiên và quyết định vị trí của mọi món khác. Đặt ở trục giữa bàn, lùi vào trong, sát khoảng giữa hai khối tựa. Nhiều gia đình thờ một bát hương; nhiều nhà thờ ba bát (bát giữa to hơn, hai bát hai bên nhỏ hơn) tuỳ cách thờ của dòng họ. Cách nào cũng được, miễn bát giữa nằm đúng trục giữa và các bát hai bên cách đều.
Với bàn thờ hiện đại, nên chọn bát hương có dáng đơn giản, men trơn hoặc men một màu, cao vừa phải so với mặt bàn. Bát hương quá to trên bàn cỡ Tiểu sẽ che mất khối tựa phía sau, chiếc bàn trông như bị đè.
2. Ảnh thờ, bài vị phía sau hoặc phía trên
Ảnh thờ và bài vị đặt sau bát hương, cao hơn bát hương. Trên bàn thờ hiện đại, khoảng tường giữa hai khối tựa thường là chỗ đẹp nhất cho ảnh thờ: đặt trên giá nhỏ hoặc treo ngay sau lưng bàn. Khung ảnh nên đồng màu hoặc cùng tông với màu sơn bàn, tránh khung mạ vàng chói trên bàn sơn trắng.
3. Đèn, nến hai bên
Đôi đèn hoặc đôi chân nến đặt hai bên bát hương, đối xứng. Bàn thờ hiện đại đi rất hợp với chân nến đồng dáng mảnh, cao. Nếu dùng đèn điện, chọn loại ánh vàng ấm và đi dây gọn phía sau khối tựa, không để dây vắt ngang mặt bàn.
4. Hoa và quả: “đông bình tây quả”
Theo cách bày phổ biến, bình hoa đặt phía đông, đĩa quả đặt phía tây. Quy ước tính từ trong bàn thờ nhìn ra: phía đông là bên tay trái của bàn thờ, tức bên tay phải khi mình đứng trước bàn thờ nhìn vào. Nhiều nhà đặt một đôi bình hoa đối xứng thì đĩa quả để ở giữa, trước bát hương. Trên bàn hiện đại, một cành dài như cành đào, cành mai hay hoa lan cắm thưa trong bình cao thường đẹp hơn một bó hoa tròn dày; cành hoa vươn lên dọc khối tựa sẽ hoà vào dáng bàn.
Loại hoa nên chọn theo dịp có ở bài hoa cúng chưng bàn thờ.
5. Chén nước, đĩa nhỏ ở hàng ngoài cùng
Chén nước (thường ba hoặc năm chén), đĩa trầu cau, đĩa bánh đặt ở hàng ngoài, gần mép bàn. Đây là hàng hay bị bày tràn nhất. Một cái khay nhỏ gom các chén lại giúp mặt bàn gọn và lau dọn nhanh hơn.
III. Bàn thờ gia tiên có kệ thờ treo phía trên
Nhiều gian thờ hiện đại có thêm một kệ thờ treo trên tường, cao hơn bàn thờ gia tiên, để thờ Phật hoặc thờ thần linh. Cách bố trí theo tầng như vậy giúp một mảng tường gánh được hai ban thờ mà không cần thêm diện tích sàn. Khi bày:
- Kệ trên chỉ để ít món: tượng hoặc bài vị, một bát hương, đôi chân nến. Kệ treo nông, bày nhiều dễ đổ.
- Kệ trên và bàn dưới nên thẳng một trục giữa, để bát hương hai tầng nằm trên cùng một đường dọc.
- Chừa khoảng cách đủ để thắp hương tầng trên mà không phải với qua đồ thờ tầng dưới.
Một tấm xuy yên (tấm chắn khói) trên trần giữ cho khói hương không ám lên trần và lên kệ trên. Cách ghép bàn thờ, vách ngăn, xuy yên và tấm hậu thành một gian hoàn chỉnh có ở bài phòng thờ hiện đại.
IV. Chọn đồ thờ hợp màu bàn
Đồ thờ và bàn thờ nên nói cùng một giọng. Vài cặp phối dễ ra đẹp:
- Bàn màu sáng (Trắng Sứ, Trắng Tuyết, Bạch Kim): đồ đồng vàng nhạt, bát hương men trắng hoặc men lam. Tránh đồ đỏ chói, dễ thành điểm rối trên nền sáng.
- Bàn màu ánh kim (Vàng Kim, Nâu Kim): đồ đồng cùng tông champagne, bình gốm men trơn. Ít món là đủ sang.
- Bàn màu trầm (Đen Huyền, Nâu Bách, Nâu Vang): đồ đồng vàng sáng nổi rất rõ; có thể thêm đôi hạc hoặc chân nến cao làm điểm nhấn.
Bảng 8 màu sơn và cách phối theo kiểu nhà có ở bài màu bàn thờ hiện đại.
V. Những lỗi hay gặp khi bày bàn thờ hiện đại
- Mang nguyên bộ đồ thờ của bàn cũ sang. Bộ đỉnh, đèn, lọ to vốn hợp bàn gỗ chạm sẽ quá cỡ trên bàn thờ kiểu mới. Giữ bát hương và những món có ý nghĩa với gia đình, các món còn lại chọn theo tỉ lệ bàn mới.
- Bày lệch trục. Mặt bàn trơn làm mọi chỗ lệch đều lộ ra. Đo và đánh dấu trục giữa trước khi đặt bát hương.
- Để đồ trang trí lẫn vào đồ thờ. Tượng nhỏ, đồ lưu niệm, hộp đựng nên để ở chỗ khác. Bàn thờ hiện đại đẹp nhờ khoảng trống.
- Dây điện, ổ cắm lộ ra. Đèn điện nên đi dây sau khối tựa hoặc sau tấm hậu.
Khi lau dọn, các bước và lưu ý có ở bài 7 bước lau dọn bàn thờ.
VI. Năm mẫu bàn thờ gia tiên hiện đại của Dànam
Cả năm mẫu đều làm từ gỗ dẻ gai nhập khẩu kết hợp gỗ kỹ thuật, có 8 màu sơn, và có khoảng giữa hai khối tựa để bày đồ thờ như hướng dẫn ở trên:
- Nghinh Sơn: các tầng xếp chồng thu nhỏ dần như dáng núi.
- Thiên An: hình khối uốn lượn gợi mái chùa cổ.
- Nhật Quang: các tầng vòm gợi vầng thái dương.
- Vạn Liên: hoa sen và chữ Vạn.
- Mãn Đường: dáng mái nhà cổ truyền.
VII. Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ gia tiên hiện đại có bày được đủ đồ thờ như bàn cũ không?
Được. Bát hương, ảnh thờ, đèn, hoa, quả, nước đều có chỗ. Chỉ cần chọn đồ theo tỉ lệ bàn và bày trong khoảng giữa hai khối tựa.
Nên dùng một hay ba bát hương?
Tuỳ cách thờ của từng gia đình, dòng họ. Bàn thờ không quy định số bát; quan trọng là bát chính nằm đúng trục giữa.
Bàn thờ cỡ Tiểu có đặt được bộ đỉnh đồng không?
Bộ đỉnh lớn thường quá cỡ với mặt bàn rộng khoảng 1 m. Nếu muốn giữ đỉnh, chọn loại nhỏ và bớt các món khác để mặt bàn không chật.
Thờ gia tiên và Thần Tài có bày chung một bàn không?
Thần Tài thường thờ riêng, đặt dưới thấp sát đất. Các mẫu dành riêng cho Thần Tài có ở bài bàn thờ Thần Tài hiện đại.
Có được tư vấn cách bày theo ảnh nhà mình không?
Có. Anh chị gửi ảnh chỗ định đặt bàn thờ qua trang liên hệ, Dànam sẽ tư vấn mẫu, cỡ và cách bày cho vừa căn phòng.
Muốn hiểu bàn thờ hiện đại giữ lại gì của nếp thờ truyền thống và chọn mẫu theo từng kiểu nhà, xem bài bàn thờ hiện đại.
